Państwowa służba hydrogeologiczna przy Państwowym Instytucie Geologicznym - Państwowym Instytucie Badawczym została powołana z mocy ustawy Sejmu RP – Prawo wodne. Do zadań służby należy, między innymi: * prowadzenie stałych obserwacji stanów i jakości wód podziemnych. Wyniki są publikowane i udostępnianie przez Internet, * informowanie administracji państwowej, a na życzenie również samorządowej o zmianach i zagrożeniach zasobów wód podziemnych, * informowanie ludności oraz podmiotów gospodarczych w Polsce o wodach podziemnych i ich wykorzystaniu, * wyznaczanie obszarów deficytowych w zaopatrzeniu w wodę, * prowadzenie banków danych, zawierających informacje o wodach podziemnych, * analizę sytuacji zasobów wód podziemnych i ich wykorzystania, a na podstawie zgromadzonych informacji opracowywanie prognoz zmian zasobów lub ich zagrożeń, * współpraca w zakresie obserwacji i ocen wpływu poboru wód w strefach przygranicznych na zasoby kraju, * opracowywanie raportów o stanie zasobów wód podziemnych w skali kraju dla Rządu R.P. i Unii Europejskiej.

Państwowa służba hydrogeologiczna jest instytucją wprowadzającą obowiązujące standardy w zakresie opracowań hydrogeologicznych, projektów badań i dokumentacji zasobów wód podziemnych. Prowadzi szkolenia i kursy dla geologów, ekologów i hydrogeologów a także pracowników gospodarki wodnej. Utrzymuje kontakty i uczestniczy w międzynarodowej współpracy, głównie z krajami Unii. Zajmuje się promocją ochrony środowiska wodnego kraju i propagowaniem wiedzy na temat zrównoważonego korzystania z zasobów wód podziemnych.

Wody, występujące w porach, szczelinach lub pustkach krasowych ośrodka skalnego skorupy ziemskiej. W zależności od rodzaju skał i występujących w nich wolnych przestrzeni wyróżniamy wody porowe, wody szczelinowe i wody krasowe, a w przypadku złożonych ośrodków: wody porowo-szczelinowe i szczelinowo-krasowe. Zasadnicza część wód podziemnych w klimacie umiarkowanym pochodzi z infiltracji opadów atmosferycznych a dodatkowo, do kilkunastu procent z kondensacji pary wodnej w strefie aeracji (nienasyconej). Dawniej wskazywano również na możliwość występowania wód juwenilnych powstających przez wydzielanie się pary wodnej z roztworów magmowych (obszary aktywnego wulkanizmu lub na których mają miejsce procesy postwulkaniczne). Na dużych głębokościach, poniżej 1000 m część wód podziemnych powstaje przez odwodnienie minerałów wskutek ich przemian fazowych na dużej głębokości. Są to wody konstytucyjne. W osadach dawnych zbiorników wodnych (morza i jeziora) zachowują się wody reliktowe nazywane również syn sedymentacyjnymi. Wody podziemne powstałe z opadów atmosferycznych (wody infiltracyjne), przenikają pod wpływem grawitacji w głąb Ziemi, poprzez warstwę gleby i podglebia (strefa aeracji). W tej strefie zatrzymywana jest pewną ich część wód tzw. błonkowatych wskutek wiązania siłami elektrostatycznymi z ziarnami gruntu otoczonymi wodą higroskopijną. Ta część wód związanych, która utrzymywana jest bezpośrednio z ziarnami mineralnymi siłami molekularnymi wskutek adsorpcji nosi nazwę wód higroskopijnych. Wody higroskopijne mają odmienne właściwości fizyczne od wód wolnych, np. ich gęstość dochodzi do 2 kg/dm3, temperatura zamarzania 780C, nie mają możliwości ruchu i nie przenoszą ciśnień hydrostatycznych. Do wód związanych zaliczone są wody chemicznie związane, które wchodzą w wiązania z siecią krystalograficzną minerałów ilastych, gipsów i innych. Woda wolna podlegająca siłom grawitacji (wody grawitacyjne) zatrzymuje się w sprzyjających warunkach na nieprzepuszczalnych lub słabo przepuszczalnych warstwach ciągłych lub w postaci soczew w strefie aeracji, gdzie tworzy się woda zawieszona. Woda kapilarnie zawieszona istniej w strefie wzniosu kapilarnego nad zwierciadłem wód podziemnych pod wpływem sił spójności i przylegania, Wyróżniana jest woda kapilarnie zawieszona w strefie aeracji i wodę kapilarną właściwą w przypadku jej ciągłości ze strefą saturacji (strefa nasycona). Pozostała, główna część wód infiltracyjnych dąży pod wpływem siły ciężkości w głąb skorupy ziemskiej do strefy saturacji strefy nasyconej), tworząc poziom wodonośny (warstwę wodonośną) lub zespół warstw wodonośnych, co nazywane jest zbiornikiem wód podziemnych. Wody w warstwach wodonośnych gromadzą się ponad warstwą praktycznie nieprzepuszczalną dla wody (np. iłu), tj. nad warstwą o dużym oporze hydraulicznym. Granicę strefy aeracji i saturacji stanowi powierzchnia zwierciadła wody, które w tym przypadku ma charakter swobodny. Zwierciadło wód podziemnych jest umowną powierzchnią na której ciśnienie hydrostatyczne równe jest atmosferycznemu. W przypadku zniszczenia strefy wzniosu kapilarnego podczas wykonywania wykopu lub studni na granicy ośrodka nasyconego i nienasyconego pojawia się swobodne zwierciadło wody. Wody podziemne w strefie saturacji (nasyconej) podlegają przepływom pod wpływem grawitacji od obszarów zasilania (strefy wododziałowe), w których istnieje największa wartość wysokości hydraulicznej w kierunku dolin rzecznych i zbiorników wód powierzchniowych, gdzie zachodzi drenaż wód podziemnych. W przypadkach złożonej budowy geologicznej, gdy warstwa wodonośna występuje pod przykryciem warstw bardzo słabo przepuszczalnych zasilanie wód podziemnych zachodzi poprzez przesączanie się wód infiltracyjnych – zasilanie pośrednie lub następuje dopływ podziemny – lateralny z innego obszaru, gdzie zachodzi infiltracja wód opadowych. Zwierciadło wody ma w tym przypadku najczęściej charakter napięty i nazywane jest napiętym zwierciadłem wód podziemnych. W zależności od głębokości występowania wód podziemnych w profilu pionowym oraz rozmieszczenia warstw wodonośnych i warstw je rozdzielających wyróżniamy: * wody przypowierzchniowe, potocznie nazywane podskórnymi (lub z jęz. greckiego i podermicznymi), * wody gruntowe, oddzielone od powierzchni terenu strefą aeracji, * wody wgłębne, oddzielone od powierzchni terenu warstwami słabo przepuszczalnymi, występują często poniżej jednego lub nawet kilku warstw wodonośnych, * wody głębinowe, występujące na dużej głębokości, praktycznie wyłączone z systemu krążenia wód podziemnych i podlegające powolnym przemieszczeniom wskutek gradientów pól osmotycznego, elektrycznego, termicznego a także pod wpływem przemian fazowych minerałów i uwolnień i gazów w skorupie ziemskiej. Często towarzyszą złożom kopalin. Litologia ośrodka skalnego, głębokość występowania, przemiany mineralne wskutek procesów diagenezy i czas przebywania wody w środowisku skalnym kształtuje ich skład chemiczny i wielkość mineralizacji wody. Na podstawie zawartości rozpuszczonych substancji mineralnych wyróżniamy: * wody słodkie (zwykłe) o mineralizacji ogólnej do 1g/dm3, * wody mineralne o mineralizacji ogólnej powyżej 1 g/dm3.

Hydrogeologia jest dziedziną nauki zajmującą się wodami podziemnymi, ośrodkami skalnymi w których występują, procesami wzajemnego oddziaływania wód podziemnych i ośrodka skalnego, formowaniem się składu chemicznego wód, genezą i przepływem wód w różnych systemach ich krążenia, zasobami oraz czasem przebywania wód w warstwach skalnych, a także procesami którym podlegają podczas naturalnych przemian geologicznych i wymuszonych działalnością człowieka oraz ich ochroną wód podziemnych. Wyróżnia się różne dyscypliny specjalności: hydrodynamikę, hydrogeochemię, hydrogeologię złóż, hydrogeologię kopalnianą, hydrogeologię środowiskową, hydrogeologię regionalną, hydrogeotermię, hydrogeologię inżynierską, hydrogeologię obszarów zurbanizowanych, hydrogeologię rolniczą, kartografię hydrogeologiczną. Hydrogeologia korzysta z własnej metodologii badawczej a także z metodologii takich nauk, jak: geologia, chemia, geofizyka, informatyka łącznie z pokrewną jej geomatyką, wiertnictwo, gruntoznawstwo, geologia inżynierska i geotechnika, a ostatnio również biologia. Hydrogeologia jest dziedziną wiedzy i umiejętności zaliczaną do zespołu nauk geologicznych. Hydrogeolodzy zajmują się wodami towarzyszącymi kopalinom i odwodnieniami złóż w celu ich wydobycia. Uczestniczą w projektowaniu, dokumentowaniu i eksploatacji zasobów wód zwykłych do celów zaopatrzenia w wodę mieszkańców i zakładów przemysłowych, projektują i nadzorują odwodnienia górnicze i budowlane. Zajmują się rozpoznawaniem i dokumentowaniem zasobów wód leczniczych, mineralnych i termalnych. Uczestniczą w opracowaniu planów gospodarowania wodami w dorzeczach i regionach wodno-gospodarczych. W projektowaniu działań zmierzających do ochrony zasobów wód leczniczych. Wraz ze zmianą polityki w zakresie gospodarki wodnej określonej w Ramowej dyrektywie wodnej Unii Europejskiej, równie istotne stały się badania i prace hydrogeologiczne prowadzone w celu monitorowania stanu zasobów wód podziemnych i projekty działań zmierzających do poprawy ich jakości, w przypadku stwierdzenia złego stanu chemicznego wód podziemnych określone w Dyrektywach: 2000/60/UE i 91/676/UE.

Naturalne miejsca wypływu wód podziemnych na powierzchnię terenu istnieją w źródłach, wysiękach i młakach. W przypadku wysokich stanów wód podziemnych, po intensywnych opadach, podczas topnienia śniegów na wiosnę i na tarasach zalewowych rzek w czasie wysokich stanów wód powierzchniowych pojawiają się w obniżeniach terenu, tworząc tzw. popławy. Wody podziemne dominują w górnym, źródliskowym odcinku rzek. W okresach suszy w korytach rzek występują wody podziemne pochodzące z naturalnego drenażu. W jaskiniach wody podziemne mogą tworzyć podziemne cieki. Wody podziemne pojawiają się w odkrywkach kopalń, w zapadliskach wywołanych zapadaniem się podziemnych wyrobisk górniczych oraz w wykopach budowlanych. Od zamierzchłych czasów wody podziemne wydobywane były w studniach szybowych (kopanych).

Większość wód leczniczych w naszym kraju to wody pochodzenia infiltracyjnego, które przenikają do ośrodków skalnych w okresie opadów i topnienia śniegów. Przebywając w tych ośrodkach przez dziesiątki lub setki lat rozpuszczają składniki mineralne i gazy. Tak ukształtowany skład chemiczny oraz cechy fizyczne wody mają działanie lecznicze. Wody podziemne stają się kopalinami – wodami leczniczymi, które wykorzystywane są uzdrowiskach.

Wody podziemne są postrzegane jako wody przeznaczone do picia. Mają uformowany w warunkach naturalnych skład chemiczny i często bez uzdatniania nadają się do spożycia przez ludzi. Prawie 70 % ludności Polski pije wody podziemne a w obszarach wiejskich 100%. Są one najtańszym źródłem zaopatrzenia w wodę gospodarstw indywidualnych. Na dużych obszarach kraju maja naturalną ochronę przed zanieczyszczeniami z powierzchni terenu. W stanach nadzwyczajnych zagrożeń lub suszy stanowią jedyne źródło zaopatrzenia ludności w wodę. Wystarczy przypomnieć powodzie, opad radioaktywny i skażenia wód powierzchniowych. Zasoby wód podziemnych wykorzystywane są powszechnie w gospodarstwach rolnych, w sieci zakładów usługowych, małych warsztatach na prowincji lub przez wodociągi komunalne w miastach i na wsiach.

Wody podziemne na dużym obszarze kraju nie są zanieczyszczone a wielkość całkowita zasobów wód podziemnych w skali kraju jest ponad 100 razy większa niż wód powierzchniowych w rzekach, jeziorach lub zbiornikach retencyjnych. Jeżeli jednak wody podziemne ulegną zanieczyszczeniu to czas ich naturalnego oczyszczenia wynosi setki lat. Do wodonośnych ośrodków skalnych przenikają zanieczyszczenia uwalniane z dróg, linii kolejowych, terenów miejskich, przemysłowych, magazynów podziemnych, składowisk odpadów i pól uprawnych. Rejony, w których prowadzona jest działalność górnicza mają z reguły zdegradowane zasoby wód podziemnych. Są zazwyczaj obszary gdzie występują deficyty wody wywołane dużym zapotrzebowaniem.

Informujemy, że dane pochodzące z Banku HYDRO udostępniane są użytkownikom zgodnie z obowiązującymi procedurami i Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 22 czerwca 2005 r. w sprawie rozporządzania prawem do informacji geologicznej za wynagrodzeniem oraz udostępniania informacji geologicznej wykorzystywanej nieodpłatnie (Dz.U. 2005 Nr 116, poz. 982) z uwzględnieniem nowelizacji z dnia 31 sierpnia 2006 r. (z późn. zm.) Podstawą udostępnienia danych z bazy Bank HYDRO jest akceptacja przez Dyrektora PIG-PIB wniosku o korzystanie z informacji geologicznej: http://www.pgi.gov.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=939&Itemid=313. Po akceptacji wniosku udostępniamy dane hydrogeologiczne w formie drukowanej lub elektronicznej (formaty PDF, XLS). Dla dużych budżetowych projektów przekazywany jest wycinek bazy oraz program Hydro2000plus. Przekazanie programu Hydro2000plus wiąże się z podpisaniem umowy licencyjnej. Dodatkowo została uruchomiona specjalna aplikacja internetowa CBDH dostępna pod adresem: http://epsh2.pgi.gov.pl/Cbdh. Logując się do serwisu jako „Gość” można wyszukiwać obiekty hydrogeologiczne i wyświetlić ich nazwy. Dla zalogowanych użytkowników istnieje możliwość dostępu do generowania profilu i karty obiektu oraz generowania podstawowych raportów z bazy. Login i hasło udostępniane po złożeniu i pozytywnym rozpatrzeniu ww. wniosku o udostępnienie danych.

Zanieczyszczone wody podziemne wykorzystywane do picia mogą zawierać toksyczne składniki, jak np. jony metali, substancje organiczne, związki kompleksowe z metalami toksycznymi. Zanieczyszczenia mogą pojawiać się w następstwie przesiąkania np. ścieków z powierzchni terenu lub mogą być wstępować do warstw wodonośnych z warstw geologicznych podczas nadmiernej eksploatacji ujęć. Zanieczyszczanie to zachodzi bardzo powoli i staje się groźne dla zdrowia i życia ludzi po osiągnięciu wartości progowych. W wielu przypadkach może nie być zauważone przez ludzi.